Voedsel en geest in ayurveda
De 3 guna’s: sattva, rajas en tamas
Volgens de Vedische filosofie spelen drie sturende krachten een essentiële rol bij zowel het denken, het waarnemen als het handelen. Deze drie krachten zijn sattva, rajas en tamas. Tezamen worden ze aangeduid als de guna’s.
Sattva is de creatieve impuls waarmee iedere activiteit begint. Rajas stuurt de volgende fase, die vooral bestaat uit verandering. En tamas betreft de handhaving van de min of meer stabiele toestand die tenslotte wordt bereikt, waarbij een veranderingsproces stopt. Het herkennen en zoveel mogelijk onder controle brengen van de guna's is een belangrijke doelstelling bij het streven naar een hoger bewustzijnsniveau. In de vedische filosofie worden deze 3 krachten soms weergegeven als de drie Universele (kosmische) principes genaamd Brahma (schepper, sattva), Vishnu (onderhouder, rajas) en Shiva (vernietiger, tamas).
spiritueel, mentaal en fysiek
De ayurveda is holistisch, dat wil zeggen, ze heeft oog voor heel de mens namelijk ziel (spiritueel), geest (mentaal) en lichaam (fysiek). Het evenwicht hiertussen houdt verband met gezondheid en ziekte. Het unieke van ayurveda is dat het niet alleen kijkt naar de mens als een begrensd geheel van biochemische processen: elk niveau beïnvloedt de andere niveaus. In de praktijk houdt de ayurveda rekening met de effecten van de voeding op zowel lichaam als geest. De gedachte daarachter is dat we met een heldere geest en gezond lichaam tevens gemakkelijker de doelen van het leven, ons ‘ware Zelf’ kunnen verwezenlijken. Onder geest verstaan we het mentale voertuig of totaal van gevoelens (emoties) en gedachten (intellect), net zoals ons lichaam ons fysieke voertuig is. In de tegenwoordige tijd lijkt het haast wel of veel van de media en de hele cultuur er eerder op uit zijn om ons mentaal in de war te brengen dan te verlichten, om ons af te stompen in plaats van tot ware dienstbaarheid te motiveren. We worden als het ware massaal doodgegooid met informatie die we niet meer kunnen verwerken. Daarom is het des te belangrijker dat we, in ieder geval voor onszelf, naar streven schoon en levendig te blijven. De eisen die het leven aan het begin van de 21e eeuw aan ons stelt, zijn op zich al verwarrend genoeg. Het is in ons aller belang dit niet zelf nog eens te verergeren.
Van hieruit is het goed nader in te gaan op hoe de ayurveda voedsel benadert. Aangezien de geest als de bouwer wordt beschouwd, kunnen we daarmee beginnen. De geest heeft zoals eerder genoemd dus drie eigenschappen: sattva, rajas en tamas. In elke geest zijn alle drie de eigenschappen vertegenwoordigd, niet slechts één. Alles in deze wereld moet al deze eigenschappen hebben om in de wereld te kunnen bestaan. Sattva geeft ons nieuwsgierigheid, het vermogen om te denken, het verlangen om te ontwaken. Rajas geeft ons de drang om te reorganiseren, te werken, door te zetten, ons te manifesteren. Tamas geeft ons het verlangen om te rusten, te stoppen. We moeten tenslotte ergens ophouden! We kunnen hetzelfde op een project toepassen: we hebben sattva nodig om het plan te ontwerpen, rajas om het te (re)organiseren en aan de stoffelijke manifestatie te beginnen, en tamas om het te voltooien, om te vermijden dat we eeuwig door bouwen.
Elke handeling en iedere werkzaamheid begint met de sattva-fase: het maken van een plan. Deze fase kan uit slechts een flitsende gedachte bestaan maar ook het maken van een min of meer uitgebreid ontwerp omvatten. Vervolgens vindt de daadwerkelijke actie plaats; dat is de rajas-fase. Het resultaat is tamas: een blijvende verandering in de materiële werkelijkheid. Nemen we als voorbeeld het timmeren en in de tuin plaatsen van een vogelhuisje. Het bedenken van dit plan en het maken van een ontwerp is de sattva-fase. Daarna vindt de rajas-fase plaats: het kopen van de materialen, het timmerwerk en het plaatsen van het vogelhuisje in de tuin. Als het huisje klaar is en op zijn plaats staat begint de tamas-fase: de activiteit wordt beëindigd en het resultaat bestaat uit zichzelf voort in de materiële werkelijkheid.
In de ayurveda gebruiken we voedsel om deze drie geesteseigenschappen te ondersteunen en te voeden.
sattva
Voedingsmiddelen die sattva ondersteunen noemen we sattvische voedingsmiddelen; die welke rajas op de voorgrond laten treden rajasische voedingsmiddelen, en die welke tamas laten toenemen tamasische voedingsmiddelen. Er wordt grote waarde gehecht aan voedsel dat er aan bijdraagt dat de geest helder wordt en geconcentreerd blijft. Ertoe te rekenen zijn de meeste verse groenten en vruchten, de meeste vers bereide granen, een groot aantal bonen, melk, zoete room, vers bereide yoghurt, moedermelk, ghi en boter in matige hoeveelheden, de meeste noten, zaden en koudgeperste oliën, en veel van de natuurlijke zoetmiddelen. Dat wil nog niet zeggen dat iemand die zich voornamelijk op deze wijze voedt op slag onkreukbaar of integer wordt. Maar als we erop uit zijn helder te worden en te blijven, dan hebben we veel aan deze voedingsmiddelen. Ze brengen onze geest tot rust en dragen eraan bij dat we onze weg vinden in het grote aantal voedingsmogelijkheden die tot onze beschikking staan.
Een sattvische voedingswijze heeft voor elk constitutietype andere gevolgen. Bij iemand van het Vata-type (ether-lucht-type) bevordert een toename van sattva veelal dat geest en lichaam kalmer, vrediger worden. Een Pitta-type (vuur-type) persoon kan er ongeduld en ergernis beter door hanteren, wat opnieuw de kalmte en vredigheid ten goede komt. Bij een Kapha-type (aarde-water-type) vergroot een sattvische voedingswijze de lichtheid en flexibiliteit; bovendien versterkt ze diens aangeboren rustige gemoed.
rajas
Energetisch vergroten rajasische voedingsmiddelen het vuur, de beweging naar buiten, creativiteit, agressie, passie. Ze komen goed van pas als je amok wilt maken of de duivelse krachten binnenin wilt ontketenen. Traditioneel werden ze in de ayurveda aanbevolen aan krijgers alvorens ze ten strijde trokken. Wat van deze voedingsmiddelen eten kan erg nuttig zijn, wanneer je de strijd of een felle discussie wilt aangaan. Maar als je voor alles kalm wilt blijven en je wilt beperken tot steekhoudende argumenten, dan heb je toch het meest aan sattvische voedingsmiddelen; dan overtuig je door diepgang en integriteit en pure volharding. Rajasische voedingsmiddelen kunnen je tong losmaken, maar soms laten ze je je verstand verliezen! Deze groep omvat onder meer de meeste gefermenteerde voedingsmiddelen, inbegrepen yoghurt of kefir die niet vers bereid is, knoflook, allerlei soorten pepers, eieren, kaas, witte suiker, de meeste zoetmiddelen, sommige bonensoorten, avocado, zout, radijs, citrusvruchten en aardnoten.
Voordat u nu naar de koelkast rent en al dat soort kwalijke voedingsmiddelen in de vuilnisbak begint te kieperen, moeten we nog even het volgende kwijt. Een klein beetje van deze voedingsmiddelen kan zonder kwalijke gevolgen in maaltijden verwerkt worden om de smaak ervan te bevorderen. De meeste ayurvedische artsen zullen bijvoorbeeld een teentje knoflook per persoon per week absoluut niet verbieden. Avocado's kunnen, in de juiste omstandigheden, een voedingsmiddel zijn dat voortreffelijk geschikt is om ons te verwarmen en te aarden. Wie echter op koffie, groene pepers, ketchup en suiker leeft, doet er goed aan zijn voedingspatroon nog eens door te lichten.
tamas
Laten we verdergaan met de derde groep ayurvedische voedingsmiddelen die van grote invloed zijn op de geest, namelijk de tamasische voedingsmiddelen. Tamasisch zijn die voedingsmiddelen, die de duisternis en verwarring binnenin vergroten. Willen we suf of depressief worden, trager gaan of sloom worden, dan moeten we vooral dit soort voedsel eten. 'Als een zak aardappelen voor de televisie liggen' is een treffend voorbeeld van een tamasische toestand. Tot de tamasische voedingsmiddelen behoren de meeste vormen van fastfood, gefrituurde waren, diepvriesproducten, in de magnetron klaargemaakt eten en drinken, kliekjes, alcohol, medicijnen, chemische stoffen, uien, paddestoelen, reuzel, vlees, vis en gevogelte. Deze adhidaivische visie (sattvisch-rajasisch-tamasisch) komt voor in allerlei nuances. Gestoomde paddestoelen hebben waarschijnlijk een veel milder effect op de geestelijke functies dan, zeg maar, een ingevroren biefstuk die gebakken, opnieuw afgekoeld, in de magnetron opgewarmd en vervolgens met een stevige borrel doorgespoeld is.
juiste leefwijze
In de ayurveda staat bijvoorbeeld vermeld dat hartziekten worden veroorzaakt door het eten van vet en te veel voedsel. Maar ook door veel toe te geven aan slaap (tamas), veel te zitten (tamas) en piekeren (rajas). Zelfs het gezondste voedsel, waarvan de juiste hoeveelheid wordt gegeten, verteert niet goed door ongerustheid, verdriet, angst, boosheid, een oncomfortabel bed en slapeloosheid. De ayurveda heeft hiernaast matigheid hoog in het vaandel staan. Langzaam eten en goed kauwen is sattvisch, gulzig eten veelal rajasisch en overeten tamasisch. Ook het eten na zonsondergang wordt als tamasisch gezien. De pitta-tijd is tussen 10 en 14 uur, dan werken de spijsverteringsenzymen optimaal. Hierna daalt hun activiteit. Avondeten kan hierdoor niet goed verteren, wat leidt tot ama (slakkenophoping) en ziekte.
Het is goed als u van deze informatie gebruik maakt, maar u hoeft het niet tegen uzelf te gebruiken. Hebt u trek in vers voedsel, merk dat dan op en handel ernaar. En wanneer u constateert dat uw koelkast en vriesvak almaar leger worden, weet u dat u op weg bent naar een gezondere manier van leven. Maar wat nu als je de onweerstaanbare drang voelt om op de bank onderuit te zakken met de chips en ijs binnen handbereik? Dat is het einde van de wereld nog niet. Vertrouw uzelf en maak uw keuzen. Evenmin hoeft alles in uw voeding sattvisch te zijn, tenzij u dat zo wilt. Als het merendeel van wat u kiest sattvisch is, is dat meer dan goed.
zuivere voeding, zuiverder leven
Kijken we naar onze huidige cultuur, dan zien we dat we met ons allen bij elkaar reusachtige hoeveelheden rajasisch en tamasisch voedsel naar binnen werken: ketchup, allerlei burgers, patat, diepvriesproducten, bewerkte yoghurt, enzovoort. We eten nog maar weinig verse waren. In de ayurvedische zienswijze bestaat er een correlatie tussen wat we eten en wat we doen. Kijk dan eens naar de statistieken inzake geweld, misdaad en depressie. De slogan ‘je bent wat je eet’ is hier dus letterlijk van toepassing. Hierbij komt nog kijken dat commercieel voedsel of fastfood, vaak half vooraf bereid is en later opgewarmd of afgebakken wordt en dus daardoor niet echt vers is. Bovendien bevat het regelmatig weinig voedingswaarde, vanwege verzadigde (‘slechte’) vetten of vezelarmoede en wordt het soms zelfs onhygiënisch bereid, met alle gevolgen van dien. Volgens de vedische geschriften is het goed om af en toe zelf je potje te koken, de energie van de kok(kin) en de keuken dragen immers ook bij aan de bevordering van gezondheid of ziekte. De toestand van de keukens bij vele eetgelegenheden zullen deze stelling in het algemeen bevestigen. Zuivere voeding wordt in de ayurveda immers gezien als geneesmiddel.
De categorieën sattva, rajas en tamas vormen de kern, de essentie in de meeste aspecten van het ayurvedische voeding en gehele leven. Maar het blijven categorieën, niet meer dan dat. Laat ze uw vrienden zijn en niet uw vijanden.
Onderschrift bij plaatjes: De drie Guna’s gepersonifieerd als Brahma, Vishnu en Shiva.
De 3 guna’s: sattva, rajas en tamas
Volgens de Vedische filosofie spelen drie sturende krachten een essentiële rol bij zowel het denken, het waarnemen als het handelen. Deze drie krachten zijn sattva, rajas en tamas. Tezamen worden ze aangeduid als de guna’s.
Sattva is de creatieve impuls waarmee iedere activiteit begint. Rajas stuurt de volgende fase, die vooral bestaat uit verandering. En tamas betreft de handhaving van de min of meer stabiele toestand die tenslotte wordt bereikt, waarbij een veranderingsproces stopt. Het herkennen en zoveel mogelijk onder controle brengen van de guna's is een belangrijke doelstelling bij het streven naar een hoger bewustzijnsniveau. In de vedische filosofie worden deze 3 krachten soms weergegeven als de drie Universele (kosmische) principes genaamd Brahma (schepper, sattva), Vishnu (onderhouder, rajas) en Shiva (vernietiger, tamas).
spiritueel, mentaal en fysiek
De ayurveda is holistisch, dat wil zeggen, ze heeft oog voor heel de mens namelijk ziel (spiritueel), geest (mentaal) en lichaam (fysiek). Het evenwicht hiertussen houdt verband met gezondheid en ziekte. Het unieke van ayurveda is dat het niet alleen kijkt naar de mens als een begrensd geheel van biochemische processen: elk niveau beïnvloedt de andere niveaus. In de praktijk houdt de ayurveda rekening met de effecten van de voeding op zowel lichaam als geest. De gedachte daarachter is dat we met een heldere geest en gezond lichaam tevens gemakkelijker de doelen van het leven, ons ‘ware Zelf’ kunnen verwezenlijken. Onder geest verstaan we het mentale voertuig of totaal van gevoelens (emoties) en gedachten (intellect), net zoals ons lichaam ons fysieke voertuig is. In de tegenwoordige tijd lijkt het haast wel of veel van de media en de hele cultuur er eerder op uit zijn om ons mentaal in de war te brengen dan te verlichten, om ons af te stompen in plaats van tot ware dienstbaarheid te motiveren. We worden als het ware massaal doodgegooid met informatie die we niet meer kunnen verwerken. Daarom is het des te belangrijker dat we, in ieder geval voor onszelf, naar streven schoon en levendig te blijven. De eisen die het leven aan het begin van de 21e eeuw aan ons stelt, zijn op zich al verwarrend genoeg. Het is in ons aller belang dit niet zelf nog eens te verergeren.
Van hieruit is het goed nader in te gaan op hoe de ayurveda voedsel benadert. Aangezien de geest als de bouwer wordt beschouwd, kunnen we daarmee beginnen. De geest heeft zoals eerder genoemd dus drie eigenschappen: sattva, rajas en tamas. In elke geest zijn alle drie de eigenschappen vertegenwoordigd, niet slechts één. Alles in deze wereld moet al deze eigenschappen hebben om in de wereld te kunnen bestaan. Sattva geeft ons nieuwsgierigheid, het vermogen om te denken, het verlangen om te ontwaken. Rajas geeft ons de drang om te reorganiseren, te werken, door te zetten, ons te manifesteren. Tamas geeft ons het verlangen om te rusten, te stoppen. We moeten tenslotte ergens ophouden! We kunnen hetzelfde op een project toepassen: we hebben sattva nodig om het plan te ontwerpen, rajas om het te (re)organiseren en aan de stoffelijke manifestatie te beginnen, en tamas om het te voltooien, om te vermijden dat we eeuwig door bouwen.
Elke handeling en iedere werkzaamheid begint met de sattva-fase: het maken van een plan. Deze fase kan uit slechts een flitsende gedachte bestaan maar ook het maken van een min of meer uitgebreid ontwerp omvatten. Vervolgens vindt de daadwerkelijke actie plaats; dat is de rajas-fase. Het resultaat is tamas: een blijvende verandering in de materiële werkelijkheid. Nemen we als voorbeeld het timmeren en in de tuin plaatsen van een vogelhuisje. Het bedenken van dit plan en het maken van een ontwerp is de sattva-fase. Daarna vindt de rajas-fase plaats: het kopen van de materialen, het timmerwerk en het plaatsen van het vogelhuisje in de tuin. Als het huisje klaar is en op zijn plaats staat begint de tamas-fase: de activiteit wordt beëindigd en het resultaat bestaat uit zichzelf voort in de materiële werkelijkheid.
In de ayurveda gebruiken we voedsel om deze drie geesteseigenschappen te ondersteunen en te voeden.
sattva
Voedingsmiddelen die sattva ondersteunen noemen we sattvische voedingsmiddelen; die welke rajas op de voorgrond laten treden rajasische voedingsmiddelen, en die welke tamas laten toenemen tamasische voedingsmiddelen. Er wordt grote waarde gehecht aan voedsel dat er aan bijdraagt dat de geest helder wordt en geconcentreerd blijft. Ertoe te rekenen zijn de meeste verse groenten en vruchten, de meeste vers bereide granen, een groot aantal bonen, melk, zoete room, vers bereide yoghurt, moedermelk, ghi en boter in matige hoeveelheden, de meeste noten, zaden en koudgeperste oliën, en veel van de natuurlijke zoetmiddelen. Dat wil nog niet zeggen dat iemand die zich voornamelijk op deze wijze voedt op slag onkreukbaar of integer wordt. Maar als we erop uit zijn helder te worden en te blijven, dan hebben we veel aan deze voedingsmiddelen. Ze brengen onze geest tot rust en dragen eraan bij dat we onze weg vinden in het grote aantal voedingsmogelijkheden die tot onze beschikking staan.
Een sattvische voedingswijze heeft voor elk constitutietype andere gevolgen. Bij iemand van het Vata-type (ether-lucht-type) bevordert een toename van sattva veelal dat geest en lichaam kalmer, vrediger worden. Een Pitta-type (vuur-type) persoon kan er ongeduld en ergernis beter door hanteren, wat opnieuw de kalmte en vredigheid ten goede komt. Bij een Kapha-type (aarde-water-type) vergroot een sattvische voedingswijze de lichtheid en flexibiliteit; bovendien versterkt ze diens aangeboren rustige gemoed.
rajas
Energetisch vergroten rajasische voedingsmiddelen het vuur, de beweging naar buiten, creativiteit, agressie, passie. Ze komen goed van pas als je amok wilt maken of de duivelse krachten binnenin wilt ontketenen. Traditioneel werden ze in de ayurveda aanbevolen aan krijgers alvorens ze ten strijde trokken. Wat van deze voedingsmiddelen eten kan erg nuttig zijn, wanneer je de strijd of een felle discussie wilt aangaan. Maar als je voor alles kalm wilt blijven en je wilt beperken tot steekhoudende argumenten, dan heb je toch het meest aan sattvische voedingsmiddelen; dan overtuig je door diepgang en integriteit en pure volharding. Rajasische voedingsmiddelen kunnen je tong losmaken, maar soms laten ze je je verstand verliezen! Deze groep omvat onder meer de meeste gefermenteerde voedingsmiddelen, inbegrepen yoghurt of kefir die niet vers bereid is, knoflook, allerlei soorten pepers, eieren, kaas, witte suiker, de meeste zoetmiddelen, sommige bonensoorten, avocado, zout, radijs, citrusvruchten en aardnoten.
Voordat u nu naar de koelkast rent en al dat soort kwalijke voedingsmiddelen in de vuilnisbak begint te kieperen, moeten we nog even het volgende kwijt. Een klein beetje van deze voedingsmiddelen kan zonder kwalijke gevolgen in maaltijden verwerkt worden om de smaak ervan te bevorderen. De meeste ayurvedische artsen zullen bijvoorbeeld een teentje knoflook per persoon per week absoluut niet verbieden. Avocado's kunnen, in de juiste omstandigheden, een voedingsmiddel zijn dat voortreffelijk geschikt is om ons te verwarmen en te aarden. Wie echter op koffie, groene pepers, ketchup en suiker leeft, doet er goed aan zijn voedingspatroon nog eens door te lichten.
tamas
Laten we verdergaan met de derde groep ayurvedische voedingsmiddelen die van grote invloed zijn op de geest, namelijk de tamasische voedingsmiddelen. Tamasisch zijn die voedingsmiddelen, die de duisternis en verwarring binnenin vergroten. Willen we suf of depressief worden, trager gaan of sloom worden, dan moeten we vooral dit soort voedsel eten. 'Als een zak aardappelen voor de televisie liggen' is een treffend voorbeeld van een tamasische toestand. Tot de tamasische voedingsmiddelen behoren de meeste vormen van fastfood, gefrituurde waren, diepvriesproducten, in de magnetron klaargemaakt eten en drinken, kliekjes, alcohol, medicijnen, chemische stoffen, uien, paddestoelen, reuzel, vlees, vis en gevogelte. Deze adhidaivische visie (sattvisch-rajasisch-tamasisch) komt voor in allerlei nuances. Gestoomde paddestoelen hebben waarschijnlijk een veel milder effect op de geestelijke functies dan, zeg maar, een ingevroren biefstuk die gebakken, opnieuw afgekoeld, in de magnetron opgewarmd en vervolgens met een stevige borrel doorgespoeld is.
juiste leefwijze
In de ayurveda staat bijvoorbeeld vermeld dat hartziekten worden veroorzaakt door het eten van vet en te veel voedsel. Maar ook door veel toe te geven aan slaap (tamas), veel te zitten (tamas) en piekeren (rajas). Zelfs het gezondste voedsel, waarvan de juiste hoeveelheid wordt gegeten, verteert niet goed door ongerustheid, verdriet, angst, boosheid, een oncomfortabel bed en slapeloosheid. De ayurveda heeft hiernaast matigheid hoog in het vaandel staan. Langzaam eten en goed kauwen is sattvisch, gulzig eten veelal rajasisch en overeten tamasisch. Ook het eten na zonsondergang wordt als tamasisch gezien. De pitta-tijd is tussen 10 en 14 uur, dan werken de spijsverteringsenzymen optimaal. Hierna daalt hun activiteit. Avondeten kan hierdoor niet goed verteren, wat leidt tot ama (slakkenophoping) en ziekte.
Het is goed als u van deze informatie gebruik maakt, maar u hoeft het niet tegen uzelf te gebruiken. Hebt u trek in vers voedsel, merk dat dan op en handel ernaar. En wanneer u constateert dat uw koelkast en vriesvak almaar leger worden, weet u dat u op weg bent naar een gezondere manier van leven. Maar wat nu als je de onweerstaanbare drang voelt om op de bank onderuit te zakken met de chips en ijs binnen handbereik? Dat is het einde van de wereld nog niet. Vertrouw uzelf en maak uw keuzen. Evenmin hoeft alles in uw voeding sattvisch te zijn, tenzij u dat zo wilt. Als het merendeel van wat u kiest sattvisch is, is dat meer dan goed.
zuivere voeding, zuiverder leven
Kijken we naar onze huidige cultuur, dan zien we dat we met ons allen bij elkaar reusachtige hoeveelheden rajasisch en tamasisch voedsel naar binnen werken: ketchup, allerlei burgers, patat, diepvriesproducten, bewerkte yoghurt, enzovoort. We eten nog maar weinig verse waren. In de ayurvedische zienswijze bestaat er een correlatie tussen wat we eten en wat we doen. Kijk dan eens naar de statistieken inzake geweld, misdaad en depressie. De slogan ‘je bent wat je eet’ is hier dus letterlijk van toepassing. Hierbij komt nog kijken dat commercieel voedsel of fastfood, vaak half vooraf bereid is en later opgewarmd of afgebakken wordt en dus daardoor niet echt vers is. Bovendien bevat het regelmatig weinig voedingswaarde, vanwege verzadigde (‘slechte’) vetten of vezelarmoede en wordt het soms zelfs onhygiënisch bereid, met alle gevolgen van dien. Volgens de vedische geschriften is het goed om af en toe zelf je potje te koken, de energie van de kok(kin) en de keuken dragen immers ook bij aan de bevordering van gezondheid of ziekte. De toestand van de keukens bij vele eetgelegenheden zullen deze stelling in het algemeen bevestigen. Zuivere voeding wordt in de ayurveda immers gezien als geneesmiddel.
De categorieën sattva, rajas en tamas vormen de kern, de essentie in de meeste aspecten van het ayurvedische voeding en gehele leven. Maar het blijven categorieën, niet meer dan dat. Laat ze uw vrienden zijn en niet uw vijanden.
Onderschrift bij plaatjes: De drie Guna’s gepersonifieerd als Brahma, Vishnu en Shiva.
